Bij buxusmot is het tijdstip belangrijker dan het middel. Een Bt-behandeling op jonge rupsen ruimt de hele generatie op; dezelfde behandeling drie weken later doet vrijwel niets, want grote rupsen eten er onvoldoende van en zijn er ook minder gevoelig voor.
De vraag is dus niet «wat gebruik ik» maar «wanneer sla ik toe». Hieronder staat het jaarritme, en hoe je per jaar bepaalt of je vroeg of laat bent.
Het jaar in één overzicht
| Periode | Wat er gebeurt | Wat jij doet |
|---|---|---|
| November tot februari | Kleine rupsen overwinteren in het hart | Niets, of één keer kijken |
| Half maart tot april | Overwinterde rupsen worden actief en vreten | Controleren en ingrijpen |
| Mei | Verpopping, daarna eerste vlinders | Kijken, weinig te doen |
| Eind mei tot half juni | Eitjes van generatie 1, dan jonge rupsen | Belangrijkste moment |
| Juli | Tweede vlucht vlinders, jonge rupsen | Tweede moment |
| Augustus, september | Derde generatie in een warm jaar | Controleren, zo nodig ingrijpen |
| Oktober | Laatste rupsen kruipen weg om te overwinteren | Laatste controle |
Twee tot drie generaties per seizoen dus, en de data schuiven met het weer. Een warm voorjaar zet alles twee weken naar voren.
Het moment dat het meeste oplevert: half maart
Dit is de behandeling die de meeste mensen overslaan en die de rest van je seizoen bepaalt.
De rupsen die de winter hebben overleefd, zitten klein en samengerold in het hart van de plant. Zodra het een paar dagen boven de tien graden is, beginnen ze te vreten. Op dat moment is de populatie op zijn kleinst van het hele jaar, en zijn de rupsen jong.
Pak je ze nu, dan komt er geen eerste vlucht vlinders uit jouw tuin en blijft de rest van het seizoen beheersbaar. Wacht je tot mei, dan vecht je tegen een populatie die inmiddels vertienvoudigd is.
Praktisch: controleer vanaf half maart om de twee weken door de takken uit elkaar te trekken en te kijken in het hart, of door boven een wit vel papier te schudden.
De twee cruciale vensters daarna
Na elke vlucht vlinders duurt het ongeveer één tot twee weken tot de eitjes uitkomen, en daarna heb je grofweg tien dagen waarin de rupsen klein zijn. Dat is je venster.
Venster 1: eind mei tot half juni. De rupsen van de eerste generatie.
Venster 2: begin tot half juli. De tweede generatie, en meestal de zwaarste.
In een warm jaar komt er in augustus of september een derde. In een koel jaar blijft het bij twee.
Hoe je bepaalt waar je zit
De maanden hierboven zijn een richtlijn. Drie manieren om het voor jouw tuin en dit jaar te bepalen:
Schudden boven wit papier. Om de twee weken vanaf half maart. Vind je rupsen van een halve centimeter, dan is dat je moment. Vind je rupsen van vier centimeter, dan ben je te laat voor Bt en moet je ze eraf spuiten en verzamelen.
Kijken wanneer de vlinders vliegen. Ze zijn ’s avonds actief en komen op licht af. Zie je ze rond je buxus, tel dan tien tot veertien dagen op en dat is het moment om te behandelen.
Een feromoonval ophangen. Die vangt mannetjes en vertelt je precies wanneer een vlucht begint. Als meetinstrument is dat nuttig; als bestrijding niet, zoals verderop in dit cluster staat.
Waarom te laat behandelen zonde is
Een Bt-middel werkt doordat de rups het opeet. Grote rupsen zitten dieper in de plant, eten verhoudingsgewijs minder blad per kilo lichaamsgewicht en verpoppen binnenkort toch.
Bovendien breekt Bt af in zonlicht: na twee tot drie dagen is er weinig meer van over. Spuiten op een moment dat er geen jonge rupsen zijn, is letterlijk middel op blad gooien.
Ben je te laat, doe dan iets anders: spuit ze eraf met water, raap ze op van een zeil, knip zwaar aangetaste delen weg. Dat werkt op elke rupsmaat.
Het tijdstip van de dag
- Bt-middelen: tegen de avond. UV breekt de bacterie af, dus ’s avonds spuiten geeft de rupsen een hele nacht om ervan te eten.
- Niet bij regen op komst. Het moet minstens een paar uur droog blijven.
- Niet onder de vijftien graden. Dan eten de rupsen nauwelijks.
- Water eraf spuiten: overdag, zodat de plant opdroogt.
De winter: meer te doen dan je denkt
Van november tot februari gebeurt er ogenschijnlijk niets, en dat is precies waarom het een goed moment is.
De struik is open. Er groeit niets bij, dus wat je wegknipt blijft weg tot maart. Je kunt de takken uit elkaar trekken en werkelijk in het hart kijken, zonder dat je verse groei beschadigt.
De rupsen zitten stil. Ze overwinteren samengerold in een cocon tussen twee dicht op elkaar zittende blaadjes, vaak diep binnenin. Ze verplaatsen zich niet, dus wat je vindt blijft daar.
Wat je dan doet:
- Eén grondige controle in januari of februari. Trek de takken uit elkaar en zoek naar samengeklitte blaadjes met web ertussen.
- Knip die plekken eruit. Bij het restafval, niet op de composthoop.
- Ruim afgevallen blad onder de struik op. Daar zitten er ook.
Spuiten heeft in de winter geen zin: de rupsen eten niet, dus een Bt-middel bereikt ze niet, en voor aaltjes is het te koud. Dit is handwerk, en het is het enige moment in het jaar waarop je alles kunt zien.
Tot wanneer in het najaar?
Behandelen heeft zin zolang er actieve rupsen zijn, en dat is in een zachte herfst tot ver in oktober. Daarna kruipen ze weg om te overwinteren en bereik je ze niet meer.
Een laatste controle in oktober is toch de moeite waard, want wat je dan wegvangt begint volgend voorjaar niet opnieuw. Eén overwinterende rups is in juli een kolonie.
Wat half maart waard is
Een overwinterde rups die je in maart niet vindt, wordt in mei een vlinder. Eén vrouwtje zet enkele honderden eitjes af, verdeeld over meerdere planten.
Vijf rupsen gemist in maart betekent in juni grofweg enkele honderden rupsen in je haag, en in juli de generatie daarna.
Diezelfde vijf gevonden in maart kosten je een kwartier en een tuinslang.
Dat is de hele reden dat de maartcontrole het belangrijkste moment van het jaar is, en tegelijk het moment waarop niemand aan buxusmot denkt omdat de tuin er nog winters bij ligt.
De drie data die je noteert
Half maart, eind mei en begin juli. Zet ze in je agenda en controleer op die momenten het hart van je buxus. Vind je jonge rupsen, behandel dan diezelfde week en herhaal na veertien dagen. Vind je grote rupsen, spuit ze er dan af en raap ze op. Alles wat je daarbuiten doet is reparatie; alles wat je op die drie momenten doet is preventie.
Meer lezen bij
- Schimmels in de tuin — Milieu Centraal
Cristian Soto schrijft over tuinieren, moestuinen en klussen in en om het huis. Hij bouwt de rekenhulpen op deze site zelf en test elke berekening met echte maten uit zijn eigen tuin voordat die online gaat. Zijn uitgangspunt: uitleggen in gewone taal wat andere sites vaag laten.