Een vijver is het enige onderdeel van een tuin dat je niet kunt verplaatsen als het tegenvalt. Een border zet je om, een schutting schroef je los, maar een gat van vijf kuub op de verkeerde plek blijft een gat van vijf kuub op de verkeerde plek. Vandaar dat dit artikel ongewoon lang stilstaat bij de dingen die je doet voordat de spade de grond in gaat.
De goede berichten: het graafwerk zelf valt mee, het materiaal is goedkoper dan je denkt, en een vijver die goed is aangelegd vraagt daarna opvallend weinig.
Hoeveel grond heb je nodig?
Bereken de hoeveelheid tuinaarde of compost voor je moestuinbak of border.
De plek: vier eisen, en één daarvan wordt altijd vergeten
- Vier tot zes uur zon per dag. Waterplanten hebben licht nodig. Meer dan zes uur volle zon geeft in juli algen en een watertemperatuur die vissen slecht verdragen.
- Niet onder een boom. Bladval in het najaar is de meest onderschatte factor: dat blad verteert op de bodem en verbruikt de zuurstof.
- Zicht vanaf waar je zit. Praktisch, geen techniek. Een vijver achter in de tuin die je vanuit huis niet ziet, wordt minder onderhouden.
- Weg van het laagste punt. Dit is die vergeten eis. In de laagste hoek verzamelt zich bij regen het afstromende water van het hele perceel, inclusief meststoffen uit je borders. Dat voedt de algen.
Denk ook vooruit aan stroom. Zelfs als je begint zonder pomp, is een buitenaansluiting binnen drie jaar meestal alsnog gewenst, en dan ligt het gras er al.
Diepte bepaalt wat er kan leven
Dit is de beslissing waar je later niet meer op terugkomt.
| Diepte | Wat kan |
|---|---|
| 20 tot 40 cm | Moeraszone en oeverplanten. Bevriest volledig |
| 50 tot 60 cm | Waterlelies, kikkers, insecten. Kan in een strenge winter dichtvriezen |
| 80 cm | Vorstvrije zone. Het minimum als je vissen wilt houden |
| 100 tot 120 cm | Stabiele temperatuur, minder algen in de zomer |
Tachtig centimeter is de grens die telt. Daaronder blijft in een gemiddelde Nederlandse winter een laag water vorstvrij waar dieren zich in kunnen terugtrekken. Wil je alleen planten en kikkers, dan volstaat vijftig.
De zones: waarom een vijver geen badkuip is
Een vijver met rechte wanden en één diepte werkt slecht. Wat je wilt is een trapvorm, met drie niveaus:
- Moeraszone, 10 tot 20 cm. Langs de rand. Hier staan de planten die het water zuiveren.
- Plantenzone, 40 tot 50 cm. Voor waterlelies en zuurstofplanten.
- Diepe zone, 80 cm of meer. Het midden.
Maak de overgangen niet steiler dan ongeveer twintig graden, en leg bij minstens één kant een flauw aflopende oever aan. Dat laatste is geen esthetiek: een egel of jonge vogel die in een vijver met steile wanden valt, komt er niet meer uit.
Graven
Steek eerst de omtrek uit met een tuinslang of een touw op de grond, en laat dat een paar dagen liggen. Een vorm die op papier goed leek, ziet er vanuit je keukenraam vaak anders uit.
- Graaf tien centimeter dieper dan de eindmaat. Die ruimte is voor zand en vlies.
- Houd de bovenrand waterpas rond. Leg een rechte lat met waterpas over het gat, in twee richtingen. Een rand die drie centimeter scheef ligt, zie je aan de waterlijn onherroepelijk terug.
- Haal stenen, wortels en scherp puin weg. Alles wat prikt komt vroeg of laat door de folie.
- Reken op het grondtransport. Zie de rekenhulp hierboven; een vijver van 3 bij 2 meter levert al snel drie kuub grond op, en dat zijn zo’n dertig kruiwagens.
Die grond hoef je niet af te voeren. Een verhoogd bed of een flauwe glooiing elders in de tuin is meestal goedkoper dan een container, mits de onderlaag geen bouwpuin is. Wat jouw grond kan hebben staat in grond verbeteren bij klei of zandgrond.
De opbouw van onder naar boven
- Vijf centimeter zand over de hele bodem en de zones, aangetrild.
- Beschermvlies. Niet overslaan. Het kost een fractie van de folie en het is het enige dat tussen een scherpe steen en een lek staat.
- De folie, ruim in het gat gelegd met plooien in plaats van strak getrokken.
- Water erin, langzaam, zodat de folie zich vanzelf naar de vorm zet.
- Pas daarna de randen afsnijden, met twintig centimeter over.
De eerste weken: het water wordt groen, en dat hoort zo
Vrijwel elke nieuwe vijver wordt in de eerste weken troebel of groen. Er is nog geen biologisch evenwicht: er zitten voedingsstoffen in het water en nog geen planten die ze opnemen.
Wat je doet is vooral niets. Geen algenmiddel, geen water verversen, geen vissen erin. Zet de planten erin, wacht vier tot zes weken en het slaat vanzelf om.
Wat dat proces versnelt: zuurstofplanten, en genoeg ervan. Reken op een derde tot de helft van het wateroppervlak bedekt met plantengroei. En een emmer water uit een bestaande, gezonde vijver brengt de bacteriën mee die je nog niet hebt.
Vissen: later, en minder dan je wilt
Wacht minstens twee maanden na de aanleg. Reken daarna op ongeveer één vis van tien centimeter per honderd liter water. In een vijver van tweeduizend liter zijn dat er dus een stuk of twintig kleine, of een handvol grote.
Vissen maken een vijver mooier en het onderhoud zwaarder: ze produceren afval, en dat betekent een filter en een pomp. Een vijver zonder vissen komt in Nederland met kikkers, salamanders, libellen en waterjuffers vanzelf tot leven, en dat kost je niets.
Een vijver van 3 bij 2 meter, doorgerekend
Graafwerk: met zones tot 80 cm diep komt er ongeveer 3 kuub grond uit. Twee dagen werk met een spade, of een halve dag met een gehuurde minigraver.
Inhoud: ongeveer 2.400 liter, want door de zones is een vijver nooit overal even diep. Reken op zo’n 60% van lengte × breedte × maximale diepte.
Folie: lengte + 2× diepte + 60 cm overlap aan beide kanten, dus 3 + 1,6 + 0,6 = 5,2 bij 4,2 meter. Dat is ruim 21 m² folie plus evenveel vlies.
Planten: ongeveer 10 stuks voor de drie zones, waarvan één waterlelie.
Kleine kinderen: het onderdeel dat vooraf moet
Een kind kan verdrinken in twintig centimeter water. Dat is geen dramatiek maar de reden dat dit vóór het graven aan bod komt en niet erna, want achteraf een oplossing inbouwen in een bestaande vijver is altijd lelijker en duurder.
- Een veiligheidsrooster onder de waterlijn. Een stevig gaas op vijf centimeter diepte, gedragen door de randen. Onzichtbaar zodra er wat algen op zitten, en het houdt het gewicht van een kind.
- Een hek van minstens 110 cm met een poort die vanzelf sluit. Effectief, en het doet iets met het aanzicht van de tuin.
- Uitstellen. De eerlijkste optie. Veel mensen leggen de vijver aan als de jongste een jaar of zes is.
- Een moerastuin in plaats van een vijver. Verzadigde grond met moerasplanten, geen open water. Dezelfde libellen en kikkers, geen waterdiepte.
Wat níet werkt is een net over het water of een rand van keien: het eerste zakt door, het tweede is precies de plek waar iemand uitglijdt.
Wat je in het eerste jaar niet moet doen
Niet bijvullen met leidingwater tenzij het moet, want daar zit kalk en soms fosfaat in. Regenwater is beter, en gratis. Niet schoonmaken in het voorjaar, want dan haal je precies de bacteriën weg die het werk doen. En geen algenmiddel in de eerste maanden: je bestrijdt daarmee een symptoom van een vijver die nog niet in evenwicht is.
Doe het graafwerk het liefst in april of september. Het voorjaar geeft de planten een heel seizoen om aan te slaan; het najaar is aangenamer werk en het water heeft de winter om tot rust te komen.
Meer lezen bij
- Natuurlijke tuinvijver — Milieu Centraal
Cristian Soto schrijft over tuinieren, moestuinen en klussen in en om het huis. Hij bouwt de rekenhulpen op deze site zelf en test elke berekening met echte maten uit zijn eigen tuin voordat die online gaat. Zijn uitgangspunt: uitleggen in gewone taal wat andere sites vaag laten.