Natuurlijke vijver aanleggen, zonder pomp of filter

Een natuurlijke vijver is geen vijver waar je niets aan doet. Het is een vijver waarin planten en bodemleven het werk overnemen van een pomp en een filter, en dat vraagt vooraf meer nadenken, niet minder. Doe je het goed, dan houd je daarna jarenlang helder water zonder stroomrekening en zonder onderhoudsbeurten.

Wat het verschil precies is

De ruil is dus: geduld in het begin en geen vissen, in ruil voor geen techniek en geen kosten daarna.

Zonder folie: alleen op de juiste grond

Een vijver helemaal zonder folie is mogelijk, en het lukt lang niet overal. Water blijft alleen staan in grond die het niet doorlaat.

• Zware klei: kan werken. Klei is van nature waterdicht als je hem goed aanstampt.
• Zandgrond: vergeet het. Het water is binnen een week weg.
• Leem en zavel: twijfelgeval, hangt af van de laagdikte.
• Hoog grondwater: dan kan het ook zonder folie, want het grondwater vult de vijver zelf. Wel loop je het risico dat de vijver in een natte winter overloopt.

De proef die je eerst doet: graaf een gat van vijftig bij vijftig centimeter, vul het tot de rand met water en kom na 24 uur terug. Staat er nog water in, dan is folieloos een optie. Is het leeg, dan is het antwoord nee, en geen enkele hoeveelheid aanstampen verandert dat.

Weet je niet wat je hebt, doe dan de worstjesproef uit grond verbeteren bij klei of zandgrond.

Bentoniet: de tussenweg

Werkt je grond niet mee maar wil je toch geen kunststof in de tuin, dan is bentoniet de optie. Dat is een kleimineraal in poedervorm dat sterk opzwelt zodra het nat wordt en zo een waterdichte laag vormt.

Je strooit het over de bodem en de wanden, werkt het in de bovenste laag grond en stampt aan. Reken op ongeveer tien tot vijftien kilo per vierkante meter, afhankelijk van de grondsoort.

Voordeel: volledig natuurlijk en het herstelt zichzelf bij kleine beschadigingen. Nadeel: het is zwaar werk, het werkt niet op steile wanden, en op doorlatende zandgrond is ook dit geen garantie.

De beplanting doet het werk

In een natuurlijke vijver is beplanting geen decoratie maar de installatie. Reken op minstens de helft van het wateroppervlak begroeid, en verdeeld over drie taken.

Zuurstofplanten, onder water. De motor van het systeem: ze nemen voedingsstoffen op waar algen anders van leven. Waterpest, hoornblad, aarvederkruid. Reken op één bos per vierkante meter wateroppervlak.

Drijfbladplanten. Ze geven schaduw op het water, en schaduw remt algen. Een waterlelie moet je wel op diepte zetten en past niet in elke vijver.

Oever- en moerasplanten. In de ondiepe zone. Ze halen voedingsstoffen uit het water en vormen de overgang naar de tuin. Gele lis, egelskop, zwanenbloem, watermunt.

Zet ze in vijvermanden met arme grond, nooit in potgrond of tuinaarde: daar zitten voedingsstoffen in en die voeden precies de algen die je kwijt wilt.

Zonder pomp en zonder filter

Dat kan, en het is de kern van dit type vijver. Twee voorwaarden:

Geen vissen, of hooguit een paar kleine. Vissen produceren afval en dat is precies waar een filter voor is. Een natuurlijke vijver zonder vissen komt vanzelf vol kikkers, salamanders, libellen en waterjuffers.

Genoeg volume. Onder de duizend liter schommelt de temperatuur te hard en slaat het evenwicht makkelijk om. Groter is hier eenvoudiger.

Wil je tóch stromend water om het geluid, dan is een klein zonnepompje op een fonteintje genoeg. Dat is iets anders dan een filterpomp die continu moet draaien.

Een plantenlijst die werkt in Nederland

Concreet, per zone, voor een vijver van een paar vierkante meter.

Twee die je beter overslaat. Grote lisdodde wordt in een kleine vijver binnen twee jaar een monocultuur en prikt met zijn wortelstokken door dunne folie heen. En let op woekeraars uit het tuincentrum: sommige waterplanten zijn in Nederland niet voor niets uit de handel gehaald omdat ze zich in sloten verspreiden.

Koop het liefst bij iemand met een bestaande vijver. Zuurstofplanten groeien zo hard dat ze elk voorjaar worden weggegeven, en je krijgt de bacteriën er gratis bij.

Het onderhoud dat er wél is

Eén keer per jaar, en het is een uurtje werk.

• Oktober: uitgebloeide oeverplanten terugknippen, maar laat de stengels boven het water staan tot maart — daar overwinteren insecten in.
• Oktober: blad uit het water scheppen vóór het zinkt. Dit is de enige taak die echt op tijd moet.
• Maart: zuurstofplanten uitdunnen tot ongeveer de helft van het volume. Ze groeien hard, en te veel is net zo ongunstig als te weinig.
• Om de drie jaar: vijvermanden opnieuw verdelen. Meer is het niet.

Wat je nooit doet is de vijver helemaal leeghalen en schoonspuiten. Dan gooi je het systeem weg dat je jaren hebt opgebouwd en begin je met het groene water van maand één.

Het eerste seizoen

• Week 1 tot 3: het water wordt groen of troebel. Dit hoort erbij en je doet niets.
• Week 4 tot 8: de zuurstofplanten komen op gang en het water klaart op.
• Maand 3 tot 6: de eerste kikkers en libellen vinden de vijver uit zichzelf.
• Jaar 2: het evenwicht is stabiel; de groene periode in het voorjaar wordt elk jaar korter.

Grijp in die eerste weken niet in. Een algenmiddel doodt ook de bacteriën die je aan het opbouwen bent, en dan begin je opnieuw.

Wanneer dit type vijver niet bij je past

Wil je koi of veel goudvissen, dan is een natuurlijke vijver geen optie; die vissen vragen filtering. Heb je minder dan een paar vierkante meter, dan is het evenwicht lastiger te houden. En kun je niet aanzien dat het water zes weken groen is, kies dan de technische route en wees daar eerlijk over vooraf.

Voor alle andere gevallen geldt dat dit de vijver is die je op termijn het minste werk kost, precies omdat je in het begin meer moeite doet aan de plantenlijst en minder aan de installatie.

Meer lezen bij

• Natuurlijke tuinvijver — Milieu Centraal