Tot een jaar of vijftien geleden was buxus het veiligste wat je in een Nederlandse tuin kon zetten. Groen het hele jaar, in elke vorm te knippen, en vrijwel onverwoestbaar. Toen kwam er met een partij plantmateriaal uit Azië een vlinder mee, en sindsdien is buxus het gewas waar de meeste tuinvragen over gaan.
Het goede nieuws is dat je hem kunt verslaan. Het is alleen geen kwestie van één keer spuiten, maar van weten wanneer je moet kijken.
Wat je ziet als je hem hebt
- Kaalgevreten takken van binnenuit. De aantasting begint in het hart van de plant, waar je niet kijkt. Tegen de tijd dat de buitenkant bruin wordt, is het al ver.
- Fijne webdraden tussen de takjes, met daarin groene keutels en vervellingshuidjes.
- Rupsen van twee tot vijf centimeter, felgroen met zwarte lengtestrepen en een glanzend zwarte kop.
- Afgevreten bast in een later stadium. Dit is de fase waarin de tak echt doodgaat.
- Witte vlinders met een bruine rand, soms helemaal bruin, die ’s avonds rond de plant vliegen.
Kaal betekent niet dood. Dat is het belangrijkste om te weten. Zolang de bast heel is, loopt een buxus vrijwel altijd weer uit. Pas als de rupsen aan de bast zijn begonnen, is de tak verloren.
Hoe je hem vindt voordat het te laat is
Dit is de hele kunst, en het kost een minuut per plant.
Trek de takken aan de buitenkant uit elkaar en kijk in het hart. Daar zit het, daar begint het, en daar zie je het twee tot drie weken eerder dan aan de buitenkant.
Een tweede controle die niets kost: leg een wit vel papier onder de struik en schud er stevig aan. Wat er valt is meteen zichtbaar — rupsen, keutels, huidjes. Doe dit vanaf half maart om de twee weken.
De volgorde die werkt
1. Spuit ze eraf met water. Een harde straal uit de tuinslang, van boven naar beneden en van binnen naar buiten. Rupsen die op de grond vallen vinden de plant zelden terug. Gratis, geen middel, en bij een beginnende aantasting vaak genoeg.
2. Verzamel wat eraf valt. Leg een zeil onder de struik voordat je begint. Wat je opraapt gaat in de restafvalbak, niet op de composthoop.
3. Knip zwaar aangetaste delen weg. Ook hier: bij het restafval.
4. Is het te veel voor water alleen, gebruik dan een Bt-middel. Dat is een bacteriepreparaat dat alleen rupsen raakt en niets anders. Het werkt op jonge rupsen en is daarom een kwestie van timing.
5. Controleer twee weken later opnieuw. Eén behandeling is nooit genoeg, want de eitjes die er al lagen komen daarna uit.
Drie generaties per jaar
Dit verklaart waarom mensen denken dat het niet werkt. Je pakt de rupsen aan in mei, het is opgelost, en in juli staat de plant opnieuw vol.
De buxusmot heeft in Nederland twee tot drie generaties per seizoen. De rupsen overwinteren klein en verstopt in het hart van de plant, komen in maart weer in actie, en daarna volgen de generaties elkaar op tot in oktober.
Bestrijden is dus geen gebeurtenis maar een ritme: kijken vanaf maart, en na elke ingreep blijven kijken. Wanneer je precies moet ingrijpen staat in wanneer buxusmot bestrijden.
Wat niet werkt
Eén keer spuiten en klaar zijn. Zie hierboven.
Alleen de buitenkant behandelen. Het zit binnenin. Spuit van binnenuit naar buiten.
Wachten tot de plant bruin wordt. Dan zijn de rupsen al aan de bast.
Feromoonvallen als bestrijding. Die vangen mannetjes en zijn nuttig om te weten wannéér de vlinders vliegen, maar ze redden je plant niet.
Middelen die je op het blad spuit terwijl de rupsen al groot zijn. Een Bt-middel moet worden opgegeten en werkt alleen op jonge rupsen.
Buxusmot of buxusziekte? Twee verschillende problemen
Een bruine buxus is niet automatisch buxusmot. Er is ook de buxusziekte, een schimmel, en die vraagt een totaal andere aanpak. Ze worden voortdurend verward.
| Buxusmot | Buxusziekte | |
|---|---|---|
| Oorzaak | Rupsen | Schimmel |
| Wat je ziet | Aangevreten blad, webdraden, keutels | Bruine bladvlekken, zwarte strepen op de takjes |
| Bladval | Blad wordt opgegeten | Blad valt massaal af, nog heel |
| Beestjes | Zichtbaar bij schudden | Geen |
| Verloop | Van binnen naar buiten | Vanaf onderin, in vochtige plekken |
| Aanpak | Rupsen verwijderen | Snoeien, luchten, droger houden |
De snelste manier om het uit elkaar te houden: ligt er afgevallen blad onder de struik dat verder heel is, dan is het de schimmel. Is het blad aangevreten en liggen er keutels en webdraden, dan is het de rups.
Je kunt ze allebei tegelijk hebben, en dat komt ook voor. Bij de schimmel helpt geen enkel middel uit dit artikel: daar gaat het om lucht en droogte, dus dunner snoeien, geen beregening over het blad en geen dichte hagen op vochtige plekken.
Is de plant nog te redden?
| Wat je ziet | Vooruitzicht |
|---|---|
| Blad aangevreten, takjes groen | Loopt volledig uit, binnen weken |
| Kaal, maar bast heel en groen onder je nagel | Loopt uit, reken op een seizoen |
| Bast aangevreten op enkele takken | Die takken weg, de rest herstelt |
| Bast weg op de hoofdstam | Verloren |
De nageltest: krab voorzichtig met je duimnagel aan de bast van een kale tak. Zie je groen, dan leeft hij. Zie je bruin, dan is hij dood.
Na de aanval
Een kaalgevreten buxus die nog leeft, wil twee dingen: water en geduld. Geef hem een lichte gift compost en houd de grond vochtig; snoei niet in paniek en geef geen stikstofrijke mest, want zacht nieuw blad is precies waar de volgende generatie op wacht.
Reken op één tot twee seizoenen voordat hij er weer uitziet zoals hij was.
Twee hagen, wel en niet gecontroleerd
Haag A, vanaf half maart om de twee weken geschud boven wit papier. In april drie rupsen gevonden, er afgespoten met water, in mei nog eens. Kosten: nul, en een kwartier per controle. De haag heeft het hele seizoen groen gestaan.
Haag B, pas bekeken toen de buitenkant bruin werd, half juni. Op dat moment was het hart al kaal en waren de rupsen aan de bast. Vier takken verloren, en twee seizoenen nodig om weer dicht te groeien.
Het verschil is geen middel maar tien minuten per twee weken vanaf maart.
Waar het op vastloopt bij de meeste mensen
Niet op het middel, maar op het moment. Wie vanaf half maart om de twee weken in het hart van de struik kijkt en er water op zet zodra hij iets vindt, houdt zijn buxus. Wie wacht tot de plant van buiten bruin wordt, is drie weken te laat en verliest takken. De haag hierboven kostte niets om te redden — alleen een kwartier, en dan wel elke twee weken.
Meer lezen bij
- Vraatinsecten in de tuin — Milieu Centraal
Cristian Soto schrijft over tuinieren, moestuinen en klussen in en om het huis. Hij bouwt de rekenhulpen op deze site zelf en test elke berekening met echte maten uit zijn eigen tuin voordat die online gaat. Zijn uitgangspunt: uitleggen in gewone taal wat andere sites vaag laten.