Buxusmot biologisch bestrijden met Bt en aaltjes

Van alles wat je tegen buxusmot kunt inzetten is het Bt-middel het meest bijzondere: het raakt rupsen en verder helemaal niets. Geen bijen, geen lieveheersbeestjes, geen vogels die de rupsen opeten, en geen jij. Het is ook meteen het middel waarbij de meeste mensen de gebruiksaanwijzing niet lezen, en dan werkt het niet.

Wat het is

Bt staat voor Bacillus thuringiensis, een bodembacterie die een eiwitkristal aanmaakt. Dat kristal is onschadelijk tot het in de darm van een rups terechtkomt; daar wordt het geactiveerd en tast het de darmwand aan. De rups stopt binnen enkele uren met eten en gaat na een dag of twee dood.

Het werkt uitsluitend bij insecten met dat specifieke darmmilieu, en dat zijn bij de gangbare varianten de rupsen van vlinders en motten. Voor alles daarbuiten is het inert.

Je koopt het als poeder in een zakje of sachet, onder namen als Xentari, en je lost het op in water.

De vier regels waar het op staat of valt

1. De rups moet het opeten. Dit is geen contactmiddel. Spuit daarom het blad waar de rupsen aan vreten, en spuit van binnenuit zodat het middel in het hart van de struik komt.

2. Alleen op jonge rupsen. Kleine rupsen zijn er gevoelig voor en eten verhoudingsgewijs veel. Grote rupsen overleven het vaak. Wanneer dat moment is, staat in wanneer buxusmot bestrijden.

3. Spuiten tegen de avond. UV-licht breekt de bacterie af; na twee tot drie zonnige dagen is er weinig meer van over. ’s Avonds spuiten geeft de rupsen een hele nacht om ervan te eten.

4. Boven de vijftien graden. Onder die temperatuur eten rupsen nauwelijks, en dan krijgen ze het niet binnen.

Daar komt nog bij: maak niet meer aan dan je meteen gebruikt, en herhaal na zeven tot tien dagen. Eitjes die er al lagen komen ondertussen uit.

Waarom het bij buxus zo goed past

De rupsen zitten in het hart van de plant, achter web, waar je met water of een contactmiddel moeilijk komt. Een middel dat wordt opgegeten heeft dat probleem niet: zolang het op blad zit waar ze aan vreten, bereikt het ze.

En omdat het niets anders raakt, kun je het in een tuin vol bloeiende planten gebruiken zonder de nuttige insecten te raken die je elders juist nodig hebt.

Eén kanttekening die eerlijk moet: het raakt álle rupsen die ervan eten. Staat er naast je buxus een waardplant van vlinders waar je juist om geeft, spuit dan gericht en niet in het wilde weg.

Aaltjes: een andere route, in het voorjaar

Insectenparasitaire aaltjes zijn microscopisch kleine wormpjes die je met water uitgiet of uitspuit. Ze zoeken actief rupsen op, dringen binnen en doden ze.

Bij buxusmot worden ze vooral ingezet in het vroege voorjaar, tegen de rupsen die in het hart van de plant hebben overwinterd. Dat is precies de generatie waar je de meeste winst mee behaalt.

De voorwaarden zijn strikter dan bij Bt:

• Bodem- en planttemperatuur boven de tien graden.
• Vochtig houden. Aaltjes drogen uit. Spuit bij bewolkt weer of tegen de avond, en houd de plant daarna enkele uren nat.
• Nooit in de zon. UV doodt ze binnen minuten.
• Meteen gebruiken na levering, of bewaren in de koelkast. Het zijn levende organismen met een houdbaarheidsdatum.

Vaak worden ze gecombineerd met een hulpstof die het water beter laat hechten aan het blad.

Bt of aaltjes?

Voor de meeste tuinen is de praktische combinatie: aaltjes in maart tegen de overwinterde rupsen, en Bt bij elke volgende generatie.

Krijgt de buxusmot nog natuurlijke vijanden?

Dit is de vraag waar de lange termijn aan hangt. Een plaagsoort die ergens nieuw binnenkomt, heeft aanvankelijk geen vijanden — dat is precies waarom hij explodeert. Na verloop van jaren leert de omgeving hem kennen.

Bij de buxusmot is dat proces zichtbaar op gang. Er zijn in Nederland en omringende landen meldingen van vogels die de rupsen zijn gaan eten: koolmezen, pimpelmezen, spreeuwen en huismussen. In de eerste jaren lieten ze de rupsen met rust, vermoedelijk vanwege de stoffen die de rups uit het buxusblad opneemt.

Ook wespen halen rupsen weg om hun larven mee te voeren, en er zijn waarnemingen van sluipwespen die de poppen parasiteren.

Wat dat praktisch betekent: reken er niet op dat het je haag redt, maar help het wel. Nestkasten en een tuin die vogels iets te bieden heeft, verhogen de druk op de rupsen. Breedwerkende insecticiden doen precies het omgekeerde, want daarmee ruim je ook op wat er wél begint te helpen.

Het is bovendien een argument om Bt te verkiezen boven een breedwerkend middel: vogels die rupsen eten die aan Bt zijn doodgegaan, ondervinden daar niets van.

Wat je niet met elkaar combineert

Gebruik geen chemisch insecticide vlak voor of na aaltjes; die doden de aaltjes net zo goed. Hetzelfde geldt voor zeep- en olieproducten op hetzelfde moment.

Bt en aaltjes samen op één dag heeft ook weinig zin: ze vragen tegengestelde omstandigheden, droog tegenover nat. Houd er een week tussen.

Veiligheid en bewaren

Bt is een van de weinige middelen waarbij de bijsluiter kort kan zijn, en er zijn toch een paar dingen die tellen.

• Er is geen wachttijd voor de oogst bij eetbare gewassen, en dat maakt het ook bruikbaar tegen rupsen op kool en sla.
• Draag wel handschoenen en een mondkapje bij het aanmaken. Het is een fijn poeder en dat wil je niet inademen, hoe onschadelijk het verder ook is.
• Bewaar droog en koel, in de gesloten verpakking. Ongeopend gaat het jaren mee; een aangebroken sachet dat vochtig wordt, is verloren.
• Kijk naar de houdbaarheidsdatum. Het zijn levende sporen en die verliezen op termijn hun kracht.

De volgorde die je aanhoudt

Kijk vanaf half maart om de twee weken in het hart van de struik. Zet aaltjes in als je overwinterde rupsen vindt en het boven de tien graden is. Gebruik daarna Bt bij elke nieuwe generatie, tegen de avond, op jonge rupsen, met een herhaling na tien dagen. En spuit er in de tussentijd gerust water doorheen — dat kost niets en werkt op elke rupsmaat.

Meer lezen bij

• Tips tegen slakken in de tuin — Milieu Centraal