Zelf courgettezaad winnen: waarom het vaak misgaat

Het idee is onweerstaanbaar. Je laat één courgette hangen tot hij zo groot is als een onderarm, je haalt de zaden eruit, en je hebt gratis planten voor volgend jaar. Zo deden onze grootouders het, zo werkt het in de natuur, en zo hoort het eigenlijk.

Alleen doet een courgette niet wat je hoopt. Hij is namelijk uitgesproken promiscue: hij kruist met vrijwel alles uit zijn familie dat in de buurt bloeit, en het resultaat van dat avontuur zie je pas een jaar later, wanneer de planten er al staan. Soms valt het mee. Soms krijg je iets wat je niet wilt eten.

Wat er gebeurt als je een courgette laat hangen

Een courgette die je niet oogst, groeit door tot veertig centimeter of meer, de schil verhardt en de plant stopt met nieuwe vruchten aanleggen. Dat laatste is de directe prijs: die ene vrucht kost je ongeveer tien andere.

Binnenin gebeurt ondertussen wat er moet gebeuren. Het zaad, dat in een eetrijpe courgette nog wit en slap is, wordt hard, roomkleurig en kiemkrachtig. Daar zijn zes tot acht weken voor nodig, gerekend vanaf het moment dat de vrucht eetrijp was. Oogst je eerder, dan heb je zaad dat er goed uitziet en niet kiemt.

Het probleem met F1

Kijk eerst op het zakje waar je plant vandaan kwam. Staat er F1 achter de naam, dan kun je hier stoppen met lezen — of doorgaan uit nieuwsgierigheid, maar niet met verwachtingen.

F1 betekent dat het ras een eerste kruising is tussen twee zuivere ouderlijnen. Die eerste generatie is uniform en sterk; dat is nu juist waarvoor je betaalt. De tweede generatie valt uiteen. Van tien planten krijg je er misschien drie die op de moeder lijken, en zeven die iets doen wat niemand besteld heeft: laat, klein, of met een smaak die nergens op slaat.

Wil je zaad winnen, begin dan bij een vaste variëteit. Op zakjes staat dat als zaadvast, of met een rasnaam zonder F1 erachter. Die geeft jaar na jaar planten die op hun ouders lijken.

Het probleem met de buren

Dan het tweede struikelblok, en dat is het echte. Courgette hoort tot dezelfde soort als een hele reeks andere gewassen, en al die bloemen bestuiven elkaar vrolijk over grote afstand. Een hommel vliegt makkelijk een paar honderd meter.

Kruising met een ander courgetteras levert hooguit een vreemde vorm op. Kruising met een sierkalebas is een ander verhaal: die dragen de bitterstof cucurbitacine nog volop, en de planten die volgend jaar uit dat zaad komen kunnen bitter en giftig zijn. Waarom dat ernstig is staat in bittere courgette.

Je ziet het aan de vrucht van dit jaar niet. De kruising zit in het zaad, niet in het vruchtvlees eromheen.

Als je het toch doet: de werkwijze

Met die twee waarschuwingen op zak is het verder eenvoudig werk.

• Kies de beste plant, niet de grootste vrucht. Let op gezondheid, opbrengst en hoe laat hij meeldauw kreeg. Dat zijn de eigenschappen die je wilt doorgeven.
• Merk één vrucht in juli met een lintje en laat hem hangen. Doe dit vroeg in het seizoen; een vrucht die in september begint, rijpt niet meer af.
• Wacht tot de schil hard is. De nageltest: kun je er met je duimnagel niet meer in, dan is hij zover. De kleur is dan vaak doffer en geliger.
• Oogst voor de eerste nachtvorst en laat de vrucht daarna nog twee weken binnen liggen. Het zaad rijpt in die tijd door.

En zaad uit een courgette van de supermarkt?

Die vraag komt vaak, en het antwoord is bijna altijd nee — om twee redenen die los van elkaar al genoeg zijn.

Hij is niet rijp. Een courgette wordt geoogst als groente, niet als zaaddrager. Het zaad erin is wit, slap en nog weken verwijderd van kiemkracht. Wat je eruit haalt kiemt niet, hoe goed je het ook droogt.

Het is vrijwel zeker een F1. De commerciële teelt draait bijna volledig op hybriden, want die geven uniforme vruchten in één oogstgang. De tweede generatie valt dus uit elkaar.

Ligt er per ongeluk een reus van veertig centimeter met harde schil in de winkel, dan is de eerste reden vervallen en blijft de tweede staan. Je kunt het proberen als experiment, maar bouw er je seizoen niet op.

Voor een aardappel geldt trouwens het omgekeerde: die uit de supermarkt poten werkt technisch wel, al is er daar een ander bezwaar, namelijk kiemremmers en ziektedruk.

Schoonmaken en drogen

Snijd de vrucht overlangs door en schraap het zaad met het vruchtvlees eruit in een vergiet. Spoel onder de kraan en wrijf met je vingers tot alle draden los zijn. Anders dan bij tomaat hoeft courgettezaad niet te fermenteren.

Doe daarna de drijftest: gooi alles in een kom water. Wat blijft drijven is loos of aangevreten en kan weg; wat zinkt is vol en bewaar je.

Leg het op een bord of een zeef, nooit op keukenpapier — daar plakt het aan vast. Laat het twee tot drie weken drogen op kamertemperatuur, uit de zon. Goed droog zaad breekt als je het buigt; is het taai, dan moet het langer.

Bewaren, en wat je volgend voorjaar eerst doet

Bewaar het in een papieren zakje, niet in plastic, op een koele donkere plek. Zet de rasnaam en het jaartal erop, want in maart weet je het niet meer. Courgettezaad blijft vier tot vijf jaar kiemkrachtig, en zaad van drie jaar oud doet het vaak beter dan vers zaad.

Doe in februari een kiemproef voordat je op dat zaad je hele moestuinplanning bouwt. Leg tien zaden op vochtig keukenpapier in een afgesloten bakje op een warme plek. Kiemen er na een week zeven of meer, dan zit je goed. Kiemen er drie, zaai dan dubbel zo dik, of koop een nieuw zakje.

De stap die je nooit overslaat

Eén ding blijft staan, hoe zorgvuldig je ook gewerkt hebt. Van elke courgette die uit zelf gewonnen zaad komt, proef je een stukje rauw voordat je hem klaarmaakt. Bitter betekent de hele vrucht weg en de plant eruit.

Dat is geen wantrouwen tegenover je eigen werk. Het is de erkenning dat je in juli niet kon zien met wie die bloem is wezen dansen — en dat je dat pas een jaar later proeft.

Meer lezen bij

• Zelf composteren: composthoop of wormenbak — Milieu Centraal