Er is iets wonderlijks aan een schaal eigen aardappels op tweede kerstdag. Niet omdat ze beter smaken dan die van september — dat doen ze niet — maar omdat je in december iets uit de grond haalt terwijl de rest van de tuin al twee maanden stilligt.
Het kan in Nederland, het kost drie emmers en een schuur die niet bevriest, en het is het enige moment in het jaar waarop je iemand kunt vertellen dat de aardappels van eigen grond zijn zonder dat het over de zomer gaat.
Wat je nodig hebt, en wat niet
Het onderdeel waar het op vastloopt is het pootgoed. Aardappels hebben na de oogst een rustperiode van enkele maanden waarin ze simpelweg niet uitlopen, hoe warm en licht je ze ook zet.
Pootgoed dat je in het voorjaar hebt gekocht en bewaard, is in september nog niet uit die rust. Je legt het in de grond en er gebeurt niets.
Wat wel werkt:
- Speciaal najaarspootgoed. Dat is te koop vanaf ongeveer augustus, en het is behandeld of geselecteerd om meteen te kunnen uitlopen. Dit is de betrouwbaarste route.
- Knollen van je eigen vroege oogst die je in juni hebt gerooid en koel hebt bewaard. Die zijn tegen september vaak net uit hun rust, zeker als je ze een paar weken warm en licht hebt gezet.
Neem een vroeg ras. Late rassen hebben achttien weken of meer nodig en die zijn er in het najaar niet, want het licht verdwijnt.
De planning
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| Half augustus | Najaarspootgoed bestellen, of eigen knollen licht en warm zetten |
| Eind augustus, begin september | Poten in emmers of zakken, buiten |
| September, oktober | Buiten laten staan, aanvullen met grond zoals in het voorjaar |
| Bij de eerste nachtvorst | Emmers naar binnen: schuur, garage of serre, vorstvrij |
| November | Loof sterft langzaam af, weinig water geven |
| Half tot eind december | Rooien, de dag zelf of een week ervoor |
De kern zit in die vierde regel. Het loof verdraagt geen vorst, en dus moet de bak verplaatsbaar zijn. Daarom doe je dit in emmers en niet in de volle grond.
De emmers
De werkwijze is dezelfde als in het voorjaar, met één verschil: je doet het compacter, want je wilt de bakken straks kunnen tillen.
- 30 tot 40 liter per bak, één of twee knollen. Groter wordt te zwaar om naar binnen te dragen als hij vol en nat is.
- Potgrond met compost, geen tuinaarde. Zie de opbouw in aardappelen in een emmer of zak.
- Laagsgewijs aanvullen zodra het loof vijftien centimeter boven staat, net als in het voorjaar.
- Gaten in de bodem, en in de winter binnen een schaal eronder.
Binnen overwinteren
Zodra er nachtvorst wordt voorspeld gaan de bakken naar binnen. Wat je zoekt is een plek die vorstvrij is maar niet warm: een garage, een schuur, een koele serre, een onverwarmde bijkeuken.
Licht is vanaf dat moment minder belangrijk dan je zou denken. Het loof groeit niet meer echt; de plant is bezig de knollen af te maken met wat er al is. Een plek bij een raam is mooi meegenomen, een donkere garage is niet fataal.
Water: veel minder. Een plant die niet groeit verdampt nauwelijks, en natte grond in een koude schuur is de directe route naar rotte knollen. Houd de grond licht vochtig en niet meer dan dat — in november is één keer per twee weken vaak genoeg.
Gaat het loof geel worden en afsterven, dan is dat geen probleem maar het signaal dat de knollen klaar zijn.
Wat je mag verwachten
Wees eerlijk over de opbrengst: reken op ongeveer de helft van een voorjaarsteelt. Een emmer die in juli twee kilo gaf, geeft met kerst ongeveer een kilo.
De reden is licht. In september en oktober is er per dag minder zon dan in mei en juni, en daarna helemaal. De plant heeft simpelweg minder energie om knollen mee te vullen.
De knollen zijn ook kleiner. Dat is geen gebrek maar precies wat je wilt op een kerstschaal: krieltjes met een dunne schil die je niet hoeft te schillen.
Waarom dit in de volle grond niet werkt
De vraag komt vanzelf: waarom niet gewoon een rij in het bed, zoals in het voorjaar?
Twee redenen, en ze zijn allebei doorslaggevend. Het loof bevriest bij de eerste nachtvorst, meestal ergens in november, en daarmee stopt de groei terwijl de knollen nog lang niet klaar zijn. En de grond wordt te nat en te koud: knollen die in december in Nederlandse buitengrond liggen, rotten eerder dan dat ze groeien.
Een emmer lost beide op, omdat je hem verplaatst. Een folietunnel of een koude bak helpt bij de vorst maar niet bij de natte grond, en een onverwarmde kas komt in december alsnog onder nul.
Dat verklaart meteen waarom dit een teelt in bakken is en geen teelt in een bed: het hele idee hangt op de mogelijkheid om de plant op te tillen en te verhuizen.
Wat je nog meer binnen kunt halen
Staan de bakken toch al in de schuur, dan kun je er meer mee. Een pot peterselie of bieslook die je in oktober naar binnen haalt, groeit rustig door en geeft de hele winter iets te knippen. Datzelfde geldt voor een pot winterpostelein of veldsla op een koele vensterbank.
Wat níet werkt is er warmte bij geven om het te versnellen. In een verwarmde ruimte gaan de aardappelplanten loof maken in plaats van knollen vullen, en dan krijg je in december een mooie groene plant en een emmer met niks erin.
Waar het misgaat
Verkeerd pootgoed. Veruit de meestgemaakte fout. Voorjaarspootgoed dat je bewaard hebt, loopt in september niet uit en dan gebeurt er de hele herfst niets.
Te laat gepoot. Na half september is er te weinig licht over. De planten komen wel op, maar er komt nauwelijks iets aan de wortels.
Te veel water in de winter. Nummer twee in de lijst. In een koude schuur staat natte grond wekenlang nat, en dan rot de knol voordat je hem rooit.
Een nachtvorst gemist. Eén nacht van min twee met de emmers nog buiten, en het loof is zwart. De knollen overleven het vaak wel, maar de groei stopt op dat moment.
Drie emmers, van eind augustus tot kerst
Kosten: drie knollen najaarspootgoed voor zo’n € 3, en de emmers en grond die je in het voorjaar toch al had. Effectief € 3 tot € 10.
Oogst: ongeveer 2,5 tot 3 kilo rond 20 december, overwegend kleine knollen.
Werk: poten in augustus, twee keer aanvullen in september, de bakken één keer naar binnen dragen in oktober of november, en daarna om de twee weken een scheut water. In totaal geen twee uur over vier maanden.
Dat is per kilo geen goede deal en dat is niet het punt. Het punt is dat er op 20 december iets te rooien valt.
De moeite waard?
Voor de kilo’s niet, voor het moment wel. Bestel in augustus najaarspootgoed van een vroeg ras, poot eind augustus in emmers van dertig liter, haal ze bij de eerste vorst naar binnen en houd ze daarna bijna droog. Vier maanden later kiep je op tweede kerstdag een emmer om op een zeil, en dat is een ander soort tuinieren dan alle andere elf maanden bij elkaar.
Meer lezen bij
- Plagen bestrijden in de tuin — Milieu Centraal
Cristian Soto schrijft over tuinieren, moestuinen en klussen in en om het huis. Hij bouwt de rekenhulpen op deze site zelf en test elke berekening met echte maten uit zijn eigen tuin voordat die online gaat. Zijn uitgangspunt: uitleggen in gewone taal wat andere sites vaag laten.