Permacultuur in een gewone moestuin

Permacultuur heeft de reputatie van een levensbeschouwing met een moestuin eraan vast. Er zit een hoop filosofie omheen, en daaronder ligt een handvol ontwerpprincipes die in een gewone Nederlandse achtertuin gewoon werken — ook als je de rest laat voor wat het is.

Dit artikel pakt alleen dat praktische deel: wat je er in een bestaande moestuin mee kunt zonder je tuin om te gooien.

Het idee in één zin

Ontwerp je tuin zo dat onderdelen elkaars werk doen, in plaats van dat jij het werk van alle onderdelen doet.

Een voorbeeld dat het meteen duidelijk maakt: bloemen tussen je groente trekken zweefvliegen aan, die hun eitjes bij de bladluis leggen, waarna hun larven de luizen opeten. Jij hoeft niet te spuiten. Je hebt de luizenbestrijding uitbesteed aan een plant.

Alle principes hieronder zijn variaties op dat ene idee.

Zones: zet neer wat je vaak nodig hebt, dichtbij

Het praktischste principe van allemaal, en het werkt ook op een tuin van tien vierkante meter.

• Zone 1, bij de achterdeur: kruiden, snijsla, cherrytomaten. Alles waar je tijdens het koken even heen loopt en waar je elke dag langs komt.
• Zone 2, het moestuinbed: gewassen die wekelijks aandacht vragen.
• Zone 3, achterin: aardappels, pompoen, fruitstruiken. Dingen die je een paar keer per seizoen bezoekt.
• Zone 4, de hoek: composthoop, takkenril, brandnetels. Rommel die nuttig is.

Klinkt vanzelfsprekend en gebeurt zelden. Kruiden staan in Nederlandse tuinen opvallend vaak achterin, en worden daarom in november niet meer geoogst.

Stapelen: meer lagen op dezelfde meter

In een bos groeit niets in één laag. Datzelfde kun je op een bed doen.

Verticaal: stokbonen op een driepoot boven een bodem van sla. De bonen nemen een halve vierkante meter grond en twee meter hoogte; de sla groeit in hun halfschaduw en heeft daar in juli juist baat bij.

In de tijd: radijs tussen jonge courgetteplanten. De radijs is geoogst voordat het courgetteblad dichtgroeit. Hetzelfde bed, twee oogsten.

In de wortelzone: diepwortelaars naast ondiepe wortelaars, zodat ze niet om hetzelfde water concurreren.

Dit is precies wat in een kleine moestuin het verschil maakt tussen één en drie oogsten per vierkante meter.

Meerjarige gewassen: één keer planten, jaren oogsten

Dit is waar permacultuur echt afwijkt van een gewone moestuin, en het is de moeite waard ook als je verder niets overneemt.

Een eenjarig gewas begint elk voorjaar bij nul: zaaien, verspenen, uitplanten. Een meerjarige plant staat er al, en begint in maart meteen te groeien.

Wat het in Nederland goed doet: rabarber, zeekool, daslook, bieslook, dragon, lavas, aardbeien, bessenstruiken en frambozen. Ook winterpostelein en snijbiet komen jaar op jaar terug als je ze laat zaaien.

Een hoek van twee vierkante meter met rabarber en drie bessenstruiken levert twintig jaar lang iets op voor het werk van één middag.

Bodem bedekt houden

In de natuur ligt grond nooit kaal. Elke vierkante meter kale aarde is uitspoeling, dichtslaan bij regen en een uitnodiging voor onkruid.

Dat dek je af met compost, stro, gemaaid gras of een groenbemester. Hetzelfde principe als bij no dig, en het is een van de weinige maatregelen waar werkelijk alles beter van wordt.

Gezelschapsplanten: wat klopt en wat niet

Rond permacultuur circuleren lange tabellen met planten die elkaar zouden helpen of juist tegenwerken. Een deel daarvan berust op iets aanwijsbaars, een deel is overlevering. Het onderscheid is bruikbaar.

Wat aanwijsbaar werkt:

• Bloemen bij groente. Geen mystiek: schermbloemigen en open bloemen voeden zweefvliegen en gaasvliegen, en die leggen hun eitjes bij de bladluis. Het effect loopt via een insect dat je kunt zien.
• Hoog boven laag. Bonen die schaduw geven aan sla in juli. Dat is natuurkunde.
• Vlinderbloemigen in de wisseling. Bonen en erwten binden stikstof, die vrijkomt als hun wortels verteren. Zet er het jaar erna een gewas dat veel stikstof vraagt.
• Een fysieke barrière. Insectengaas over kool werkt tegen de koolvlieg, en beter dan welke buurplant ook.

Wat twijfelachtig is: de klassieke combinaties waarbij de ene plant de plaag van de andere zou afweren met zijn geur. Afrikaantjes bij tomaten, uien bij wortels, lavendel tegen luizen. Er is weinig hard bewijs dat dat in een tuinsituatie iets uithaalt.

Dat is geen reden om het te laten. Afrikaantjes bloeien uitbundig en trekken zweefvliegen aan, en dát werkt wel — alleen niet om de reden die in het lijstje staat.

De vuistregel: kan iemand uitleggen via welk mechanisme het werkt, dan is het waarschijnlijk iets. Is het alleen «die twee horen bij elkaar», dan is het overlevering. Meestal onschuldig, en zelden de moeite waard om je indeling op te bouwen.

Wat ik erbuiten laat

Er zit veel om permacultuur heen dat in een Nederlandse achtertuin weinig toevoegt, en het is eerlijk om dat te noemen.

Voedselbossen. Prachtig concept, en het vraagt honderden vierkante meters en tien jaar. Voor een achtertuin van vijftig vierkante meter is het geen realistisch model.

Hügelkultur op grote schaal. Een berg hout onder een bed werkt, en het is in de praktijk hetzelfde als de lagenopbouw in een verhoogd bed, alleen zonder de bak.

Preparaten en kalenders. Daar is geen bewijs voor en ze kosten tijd die je beter aan compost besteedt.

Alles tegelijk omgooien. Neem twee principes over — zones en bodembedekking — en kijk na een seizoen wat het doet.

Wat je ervan meeneemt

Zet wat je dagelijks gebruikt binnen tien stappen van de keukendeur. Reserveer een hoek voor meerjarige gewassen die je één keer plant. Houd de grond bedekt en zorg dat er iets bloeit. Dat zijn vier ingrepen die niets met levensbeschouwing te maken hebben en die je tuin meetbaar minder werk maken.

Meer lezen bij

• Tips voor een insectvriendelijke tuin — Milieu Centraal