Biologisch bestrijden betekent niet dat je een vriendelijker flesje koopt. Het betekent meestal dat je een levend organisme inzet dat de plaag opeet, of een middel gebruikt dat afbreekt zonder in de voedselketen te blijven hangen. Dat werkt goed, onder één voorwaarde: het moet passen bij de plek. Wat in een kas uitstekend werkt, is in een open tuin vaak weggegooid geld.
Wat er precies onder valt
Op het schap en in webshops kom je drie heel verschillende dingen tegen die allemaal biologisch heten.
- Nuttige insecten, levend besteld en uitgezet. De meest effectieve categorie, en de meest plaatsgebonden.
- Plantaardige of minerale middelen zoals zeep, koolzaadolie of pyrethrine. Die werken door contact en breken snel af.
- Middelen met een label maar zonder mechanisme — plantversterkers en dergelijke. Meestal voeding, geen bestrijding.
Alleen de eerste twee doen daadwerkelijk iets tegen een kolonie die er al zit.
Sluipwespen: het beste wat er is voor een kas
Kleine wespjes van één tot drie millimeter die een eitje in een levende bladluis leggen. De larve eet die van binnenuit leeg, en wat overblijft is een goudbruin, opgeblazen bolletje: een mummie.
Ze zoeken hun prooi actief op, ook op plekken waar jij niet bij komt, en ze vermeerderen zich ter plekke zolang er voedsel is. Dat maakt ze in een afgesloten ruimte superieur aan alles wat je kunt sproeien.
Wanneer inzetten: bij de eerste luizen, niet bij een volle kolonie. Ze hebben twee tot drie weken nodig voor de eerste generatie. Ze worden geleverd als mummies op een kaartje dat je ophangt.
Waar ze niet werken: in de open tuin vliegen ze weg zodra het voedsel op is. En je kunt ze niet combineren met welk spuitmiddel dan ook, ook niet met zeep.
Gaasvliegenlarven en lieveheersbeestjes
Beide te koop als larve. Gaasvliegenlarven zijn iets gulziger en blijven beter zitten dan volwassen lieveheersbeestjes, die vaak simpelweg wegvliegen.
Koop larven, geen volwassen dieren. Dat is het praktische advies bij beide soorten. Een volwassen lieveheersbeestje dat je uitzet is de volgende dag bij de buren; een larve kan nog niet vliegen en eet zich eerst vol.
Wat ze doen en hoe je ze herkent staat in de vier beesten die je luizenprobleem gratis oplossen. In een tuin komen ze vanzelf; daar is bestellen zelden de moeite.
Plantaardige en minerale middelen
Zeep. Feitelijk het meest gebruikte biologische middel dat er is. Werkt door contact, laat geen resten achter, geen wachttijd voor de oogst. De verhouding staat in zeepoplossing tegen bladluis.
Koolzaadolie. Sluit het insect fysiek af. Werkt ook tegen spint en witte vlieg. Niet spuiten bij felle zon of hitte.
Pyrethrine. Een plantaardig extract uit chrysant, en het krachtigste in dit rijtje. Let op: dit is breedwerkend. Het doodt ook lieveheersbeestjes, zweefvliegen en bijen. Plantaardig is hier dus niet hetzelfde als selectief. Gebruik het alleen gericht, tegen de avond wanneer bijen niet vliegen, en nooit op bloeiende planten.
Dat laatste is het belangrijkste misverstand in deze hele categorie: natuurlijke oorsprong zegt niets over selectiviteit.
Kas of open tuin: het verschil bepaalt alles
| Kas of serre | Open tuin | |
|---|---|---|
| Sluipwespen kopen | Zeer zinvol | Zelden de moeite |
| Gaasvlieglarven kopen | Zinvol | Komen vanzelf |
| Lieveheersbeestjes kopen | Matig, ze zoeken het licht | Nee |
| Zeep | Goed | Goed |
| Bloemen voor natuurlijke vijanden | Beperkt effect | De beste maatregel |
De logica erachter is simpel. In een kas komt er niets binnen, dus moet je het aanvoeren. In een tuin komt alles vanzelf, dus moet je zorgen dat het blijft.
Wanneer je moet bestellen
Dit is waar het in de praktijk misgaat. Nuttige insecten zijn levende have: ze worden op bestelling gekweekt en verstuurd, en ze hebben tijd nodig.
- Levertijd: reken op enkele dagen tot een week.
- Werkingstijd: twee tot drie weken voor de eerste generatie.
- Dus: bestellen bij de éérste luizen, niet als de plant eronder zit.
- Temperatuur: onder de 15 graden doen de meeste soorten weinig. In een koude kas in april heeft het nog geen zin.
- Niet combineren. Heb je in de weken ervoor gespoten, ook met zeep, wacht dan tot alles is afgebroken.
Uitzetten op een plant die al zwaar is aangetast, is de klassieke teleurstelling: tegen de tijd dat het werkt, is de schade er al.
Hoe je ziet dat het werkt
Biologisch werkt trager, en daardoor is het lastig te beoordelen of je geld goed besteed is. Er zijn drie signalen, in deze volgorde.
Week één tot twee: de kolonie groeit nog. Dat is normaal en geen reden om alsnog te gaan spuiten. De eerste generatie nuttige insecten is nog onderweg.
Week twee tot drie: de eerste mummies. Goudbruine, opgeblazen luizenlijfjes die aan het blad vastgeplakt zitten. Dit is het bewijs dat de sluipwespen aan het werk zijn. Zitten er ronde gaatjes in, dan is de volgende generatie al uitgevlogen.
Week drie tot vier: de aantallen dalen. Tel wekelijks de luizen op dezelfde drie scheuten en noteer het. Dat is betrouwbaarder dan een algemene indruk, want een kolonie die halveert ziet er nog steeds vol uit.
Zie je na vier weken geen enkele mummie, dan is er iets misgegaan: te koud, te laat ingezet, of er lopen mieren die de wespjes weghouden.
Wat je zelf kunt aanleggen
Voor een open tuin is er een goedkopere route dan bestellen, en die is bovendien blijvend.
- Een strook schermbloemigen. Dille, venkel, koriander, wilde peen. Zweefvliegen en gaasvliegen leven van die nectar en leggen hun eitjes vervolgens bij de luizen in de buurt.
- Laat een paar kruiden doorschieten. Een bloeiende koriander is lelijker dan een compacte, en tien keer zo nuttig.
- Een hoekje brandnetel. Daar zit een eigen bladluissoort op die niet op je groente overgaat, maar die wel vroeg in het seizoen de roofinsecten op gang brengt. Het is een voorraadkast, geen plaaghaard.
- Bloei van maart tot oktober. Eén piek in juni helpt minder dan iets dat het hele seizoen doorbloeit.
Wat biologisch niet oplost
Mieren. Zolang die de luizenkolonie verdedigen, houden ze ook sluipwespen en gaasvlieglarven weg. Eerst de mieren, dan de rest.
Wollige bladluis. Zit onder een waslaag op hout waar contactmiddelen niet doorheen komen, en waar de meeste nuttige insecten niet bij kunnen.
Ongeduld. Biologisch werkt trager dan chemisch. Dat is geen gebrek maar een eigenschap: de traagheid komt voort uit dat je met een levend systeem werkt in plaats van met een gif.
Wat het kost, en wanneer het rendeert
Een kaartje met sluipwespen voor een kas van ongeveer 10 m² kost rond € 15 tot € 25, en bij vroeg inzetten houdt het de kas een seizoen schoon omdat ze zich ter plekke vermeerderen.
Dezelfde € 20 in een open tuin: de wespjes verspreiden zich over de omgeving en je hebt een investering gedaan in de luizen van de hele straat.
Voor die open tuin kost de beste maatregel € 3,00: een zakje bloemenmengsel met schermbloemigen, dat het hele seizoen zweefvliegen en gaasvliegen aantrekt die er gratis hun eitjes komen leggen.
Waar het op neerkomt
Heb je een kas, bestel sluipwespen en doe dat vroeg. Heb je een tuin, zaai bloemen en gebruik zeep als het uit de hand loopt. En laat je door het woord biologisch niet in slaap sussen: pyrethrine is plantaardig en maait je lieveheersbeestjes net zo hard om als welk ander breedwerkend middel ook.
Meer lezen bij
- Voorkom een plaag, begin vandaag! — Milieu Centraal
Cristian Soto schrijft over tuinieren, moestuinen en klussen in en om het huis. Hij bouwt de rekenhulpen op deze site zelf en test elke berekening met echte maten uit zijn eigen tuin voordat die online gaat. Zijn uitgangspunt: uitleggen in gewone taal wat andere sites vaag laten.