Tomaten kweken in Nederland: van zaaien tot oogsten

Tomaten zijn het populairste gewas van de Nederlandse moestuin en tegelijk het gewas waar de meeste mensen op stuklopen. Niet omdat ze moeilijk zijn, maar omdat het Nederlandse klimaat ze eigenlijk niet ligt: te koel, te nat, en in augustus komt de aardappelziekte langs.

Met de juiste soort, een droge plek en één handeling per week is een goede oogst wel degelijk haalbaar. Dit is wat er per fase moet gebeuren.

Kies eerst het juiste type

De meeste teleurstellingen beginnen bij het zaadzakje. Grote vleestomaten hebben een lang, warm seizoen nodig dat we hier gewoon niet hebben.

Let ook op de vermelding Phytophthora-tolerant op het etiket. Dat zijn rassen die minder gevoelig zijn voor de aardappelziekte, precies het probleem dat in Nederland de meeste oogsten kost.

Struiktomaat of stamtomaat?

• Struiktomaten (bepaald groeitype) groeien tot een vaste hoogte en stoppen dan. Je hoeft niet te dieven. Geschikt voor potten en balkons.
• Stamtomaten (onbepaald groeitype) blijven doorgroeien, worden twee meter hoog en moeten wél gedieft en opgebonden. De meeste tuintomaten zijn van dit type en geven aanzienlijk meer opbrengst.

Zaaien: begin niet te vroeg

De verleiding om in februari te zaaien is groot. Doe het niet. Je krijgt lange, slappe planten die op de vensterbank naar het licht rekken en die je pas half mei naar buiten kunt.

Zaai eind maart tot half april, binnen, op een lichte plek. Zo staat er half mei een compacte plant van 20 tot 25 centimeter klaar.

1. Zaai in potjes of trays met zaaigrond (niet in potgrond: te voedselrijk voor kiemplanten).
2. Leg het zaad ongeveer een halve centimeter diep en houd de grond vochtig, niet nat.
3. Kiemtemperatuur: 20 tot 25 °C. Boven op de verwarming of bij een warme muur gaat het snel, meestal binnen zeven dagen.
4. Zodra ze op zijn: meteen naar de lichtste plek en de temperatuur naar 18 °C. Dit is het moment waarop planten lang en slap worden als je te lang wacht.
5. Verspenen zodra de eerste echte blaadjes er zijn (het tweede paar). Zet ze dan meteen dieper: tomaten maken wortels aan hun stengel, dus een diep gepote plant wordt steviger.

Afharden: de stap die iedereen vergeet

Een plant die zes weken binnen stond, verbrandt buiten in twee dagen. Zet hem de laatste week voor het uitplanten overdag naar buiten in de halfschaduw en ’s nachts weer binnen, en bouw dat op. Sla je dit over, dan sta je met verbleekte, papierachtige bladeren.

Uitplanten: na 15 mei, en tegen een muur

Tomaten zijn vorstgevoelig. Wacht tot na de IJsheiligen, dus vanaf ongeveer 15 mei. Eén nacht vorst is fataal.

De beste plek in een Nederlandse tuin

Tegen een zuid- of westmuur, het liefst onder een afdak of een overstek. Die muur straalt ’s nachts warmte uit, en het afdak houdt regen van de bladeren. Dat laatste is belangrijker dan de meeste mensen denken: de aardappelziekte heeft nat blad nodig om toe te slaan.

Verder:

• Plantafstand: 50 tot 60 centimeter. Dichter geeft slechte luchtcirculatie en dus schimmel.
• Plant diep: laat de onderste 5 tot 10 centimeter stengel onder de grond verdwijnen, zo nodig met de onderste bladeren eraf. Daar komen extra wortels uit.
• Zet de steun er meteen bij, niet later. Een stok, spiraalstok of touw naar boven. Later inbrengen beschadigt de wortels.
• In een pot? Minimaal 25 tot 30 liter per plant. Kleiner en je staat elke dag te gieten.

Dieven: de wekelijkse handeling

Bij stamtomaten groeien er in elke oksel tussen stengel en blad nieuwe scheuten. Die heten dieven, en als je ze laat zitten krijg je een enorme struik met veel blad en weinig tomaten.

Breek ze er elke week uit als ze nog klein zijn, met je vingers, bij droog weer. Wachten tot ze dik zijn geeft een grote wond waar schimmel in kan.

Struiktomaten dief je niet: die hebben die zijscheuten juist nodig voor hun opbrengst. Twijfel je welk type je hebt? Groeit hij na anderhalve meter nog door, dan is het een stamtomaat.

Toppen in augustus

Rond half augustus knip je de kop uit de plant, twee bladeren boven de bovenste tros. Alles wat daarna nog bijkomt, wordt in Nederland toch niet meer rijp. De plant steekt zijn energie dan in de trossen die er al hangen.

Water en voeding

Water: regelmatig is belangrijker dan veel

Tomaten willen gelijkmatig vocht. Wisselen tussen kurkdroog en kletsnat is de directe oorzaak van twee klassieke problemen:

• Gescheurde vruchten — na een droge periode ineens veel water; de vrucht groeit sneller dan de schil.
• Neusrot (zwarte, ingezonken plek onderaan de vrucht) — een calciumtekort dat bijna altijd door onregelmatig gieten komt, niet door te weinig calcium in de grond.

Giet bij de voet, niet over het blad, en het liefst ’s ochtends. In een pot op een warme dag: dagelijks.

Voeding

Geef vanaf het moment dat de eerste vruchtjes zitten elke één tot twee weken tomatenmest. Die is kaliumrijk; gewone universele mest is te stikstofrijk en geeft je een prachtige groene plant met weinig tomaten.

De aardappelziekte: het echte Nederlandse probleem

Phytophthora infestans slaat toe na een warme, natte periode, meestal vanaf eind juli. Je herkent het aan bruingrijze vlekken op de bladeren die snel groter worden, bruine strepen op de stengel en harde bruine plekken op de vruchten.

Er is geen middel voor de particuliere tuin dat een aangetaste plant redt. Alles draait om voorkomen:

• Houd het blad droog. Een afdak of overkapping is de meest effectieve maatregel die er is.
• Zorg voor luchtcirculatie. Ruim planten, onderste bladeren tot de eerste tros eraf.
• Geef water bij de voet, nooit van boven.
• Kies een tolerant ras.
• Wissel van plek. Zet tomaten niet drie jaar achter elkaar op dezelfde plaats, en niet naast aardappelen.
• Ruim aangetast materiaal op en gooi het bij het restafval, niet op de composthoop.

Zie je het toch verschijnen: haal de aangetaste delen er direct uit en oogst alles wat al een beetje kleurt. Groene tomaten rijpen binnen na, in een papieren zak met een rijpe appel erbij.

Oogsten

Oogst als de vrucht volledig gekleurd is en licht meegeeft bij een zachte druk. Trek niet, maar knik de vrucht af bij het knikje in het steeltje, of knip hem eraf.

Bewaar tomaten nooit in de koelkast. Onder de 12 °C verdwijnt de smaak en die komt niet terug. Op het aanrecht, met de kroon naar beneden, blijven ze een week goed.

Eind september haal je alles eraf wat er hangt, ook het groene. Op de vensterbank kleuren ze in twee tot drie weken alsnog bij.

Veelvoorkomende problemen op een rij

Kort samengevat

• Kies buiten een cherry- of trostomaat, liefst Phytophthora-tolerant.
• Zaai eind maart tot half april binnen; eerder geeft slappe planten.
• Uitplanten na 15 mei, diep, met 50 tot 60 centimeter ertussen en de steun er meteen bij.
• Stamtomaten wekelijks dieven, half augustus toppen.
• Water bij de voet, gelijkmatig; kaliumrijke mest vanaf de eerste vruchtjes.
• Droog blad is je beste verdediging tegen de aardappelziekte.

Nog geen plek voor je planten? Kijk hoe je een moestuin begint in je eerste jaar.